Piec Hoffmanna (zabytek przemysłowy) Chrzanów

W Płazie, tuż przy granicy z Chrzanowem, stoi unikatowa budowla przemysłowa – szesnastokomorowy piec kręgowy typu Hoffmann do wypalania wapna. To jedyna tego typu konstrukcja zachowana w całości w Polsce i jedna z zaledwie dwóch w Europie. Obiekt pochodzi z 1892 roku i przez ponad stulecie służył miejscowemu wapiennikowi, który wykorzystywał bogate złoża wapieni triasowych z okolicy.

Nie każdy wie, że tego typu piece to prawdziwy ewenement inżynieryjny XIX wieku.

Historia pieca i zakładu wapienniczego w Płaze

Zakład Wapienniczy w Płazie powstał w 1887 roku pod nazwą „Wapienniki, Kamieniołomy i Fabryka Mielonego Wapna w Płazie”. Lokalizacja nie była przypadkowa – w okolicy występowały naturalne wychodnie wapieni środkowego triasu, które stanowiły doskonały surowiec. Pod koniec XIX wieku wapno było niezwykle poszukiwanym materiałem budowlanym w zachodniej Galicji, gdzie trwał boom budowlany.

Pięć lat po powstaniu zakładu, w 1892 roku, właściciel Józef Reiger zdecydował się na budowę nowoczesnego pieca kręgowego według patentu niemieckiego przemysłowca Friedricha Hoffmanna. Sam patent powstał jeszcze w 1858 roku dla wypału cegły ceramicznej, ale szybko zaadaptowano go do produkcji wapna. Konstrukcja okazała się przełomowa – pozwalała na ciągłą pracę bez przerw na nagrzewanie i chłodzenie, co znacznie zwiększało wydajność.

Zakład dobrze prosperował i szybko się rozrastał, nabierając charakteru ponadlokalnego. Jego znaczenie zmniejszyło się dopiero w drugiej połowie XX wieku, gdy wyczerpały się najlepsze pokłady wapienia. Piec jednak przetrwał i w 1987 roku wpisano go do rejestru zabytków.

W 1949 roku piec otrzymał charakterystyczną drewnianą osłonę na słupach z dwuspadowym dachem – ta konstrukcja chroni ceglane wnętrze do dziś i nadaje całemu obiektowi rozpoznawalny wygląd.

Jak działa piec kręgowy Hoffmanna

Największą zaletą pieca Hoffmanna jest tzw. „wędrujący” cykl produkcji. W praktyce oznacza to, że ogień przemieszcza się po kolejnych komorach w kółko, dzięki czemu piec może pracować niemal bez przerwy. Podczas gdy w jednej komorze trwa wypalanie wapna w temperaturze około 1000 stopni Celsjusza, w następnej materiał się nagrzewa, a w kolejnej – już gotowe wapno powoli stygnie.

Piec w Płazie ma szesnaście komór ułożonych w kształcie elipsy. Zbudowano go z cegły ogniotrwałej, a od zewnątrz obłożono blokami kamiennymi. Wewnątrz znajduje się system kanałów i przewodów odprowadzających ciepło, dzięki którym ciepło z komór wypalających podgrzewało komory z surowym materiałem. To właśnie ta oszczędność energii sprawiła, że piece Hoffmanna zdominowały przemysł wapienniczy na przełomie XIX i XX wieku.

Co można zobaczyć podczas wizyty

Piec znajduje się na terenie byłego Zakładu Wapienniczego przy ulicy Jana III Sobieskiego w Płazie. Przez lata dostęp do niego był utrudniony, bo obiekt stał na terenie działającego kamieniołomu. Gmina Chrzanów przejęła jednak piec wraz z gruntem i obecnie trwają prace nad jego zabezpieczeniem i udostępnieniem dla zwiedzających.

Sam budynek robi wrażenie. Drewniana konstrukcja dachowa wsparta na słupach otacza eliptyczny rdzeń z cegły i kamienia. Choć wnętrze pieca jest obecnie zamurowane, sama bryła pokazuje skalę przedsięwzięcia z końca XIX wieku. Wokół pieca można dostrzec pozostałości infrastruktury wapienniczej – piece szybowe, fragmenty przenośników, zwały odpadów skalnych.

Z terenu zakładu widać też czynny kamieniołom wapienia z charakterystycznymi poziomami wyrobiska. To dobre miejsce dla osób zainteresowanych geologią i historią górnictwa – wapienie triasowe widoczne w ścianach kamieniołomu mają ponad 240 milionów lat.

Piec Hoffmanna w Płazie został wyceniony przez rzeczoznawcę na 1,7 miliona złotych. Gmina przejęła go bez opłat w zamian za niezapłacone przez poprzedniego właściciela podatki.

Dla kogo to miejsce

Piec w Płazie to pozycja obowiązkowa dla miłośników architektury przemysłowej i historii techniki. Takich obiektów w Polsce zostało niewiele, a w tak dobrym stanie zachowania – praktycznie żaden inny. To też ciekawy punkt na trasie dla osób zwiedzających zabytki Chrzanowa i okolic – miasto ma bogatą przeszłość przemysłową związaną z Fabryką Lokomotyw „Fablok”.

Rodziny z dziećmi również znajdą tu coś dla siebie, zwłaszcza jeśli młodsi domownicy interesują się tym, jak działają różne maszyny i urządzenia. Sam widok monumentalnej konstrukcji z drewna i kamienia potrafi zrobić wrażenie.

Warto łączyć wizytę w piecu z wycieczką po okolicy. Niedaleko znajduje się kamieniołom, gdzie można zobaczyć przekrój geologiczny regionu. Stowarzyszenie „Za Piecem” organizuje okazjonalne wycieczki po terenie zakładu i okolicy – warto śledzić ich stronę internetową.

Piec Hoffmanna jako część szlaku przemysłowego

Władze Chrzanowa planują włączyć piec do industrialnego szlaku turystycznego miasta. Obok niego na szlaku mają znaleźć się zabytkowa wieża ciśnień, lokomotywy i nastawnia kolejowa. To część szerszej strategii promocji dziedzictwa przemysłowego regionu, który przez dziesięciolecia żył z przemysłu ciężkiego.

Muzeum w Chrzanowie przejęło opiekę nad obiektem i planuje jego zabezpieczenie oraz udostępnienie dla zwiedzających. Jednym z wyzwań jest ochrona pieca przed pyłem z sąsiadującego kamieniołomu – rozważane jest nasadzenie drzew jako naturalnej bariery. Planowane są też dwa dojścia do obiektu: jedno od strony ulicy Sobieskiego, drugie od strony torów kolejowych, przeznaczone dla grup zorganizowanych z przewodnikiem.

Praktyczne informacje dla zwiedzających

Piec znajduje się w Płazie przy ulicy Jana III Sobieskiego, tuż przy granicy z Chrzanowem. Z centrum Chrzanowa to około 3 kilometry w kierunku zachodnim. Dojazd samochodem jest prosty – można zaparkować przy ulicy Sobieskiego w pobliżu byłego przejazdu kolejowego i przystanku Płaza Wapiennik.

Komunikacją miejską można dojechać autobusem do przystanku Płaza Wapiennik. Z tego miejsca przez płot widać budynek pieca. Obecnie obiekt jest w trakcie prac konserwatorskich i nie ma regularnych godzin zwiedzania. Warto kontaktować się z Muzeum w Chrzanowie, które zarządza obiektem, aby dowiedzieć się o możliwości zwiedzania z przewodnikiem.

Kontakt: Muzeum w Chrzanowie może udzielić informacji o dostępności obiektu i ewentualnych zwiedzaniach grupowych.

Czas zwiedzania: Jeśli dostęp będzie już otwarty, warto zarezerwować około 30-45 minut na obejrzenie pieca i okolicy. Osoby zainteresowane historią przemysłu mogą spędzić tu dłużej, zwłaszcza jeśli połączą wizytę z obserwacją kamieniołomu.

Ceny: Informacje o opłatach za wstęp pojawią się, gdy obiekt zostanie oficjalnie udostępniony dla zwiedzających. Obecnie trwają prace nad zabezpieczeniem zabytku.

Najlepszy czas na wizytę: Obiekt wygląda interesująco o każdej porze roku, choć latem łatwiej spacerować po okolicy. Warto wybrać się w ramach Małopolskich Dni Dziedzictwa Kulturowego, gdy organizowane są specjalne zwiedzania obiektów przemysłowych z przewodnikami.

Co zabrać ze sobą: Wygodne obuwie, szczególnie jeśli planujecie spacer po okolicy zakładu. Aparat fotograficzny – drewniana konstrukcja pieca i industrialny krajobraz to wdzięczne tematy do zdjęć.

Piec w Płazie to jeden z nielicznych zachowanych przykładów technologii, która zrewolucjonizowała przemysł wapienniczy w Europie. Większość podobnych obiektów została rozebrana lub popadła w ruinę.

Okolica pieca to też dobry punkt wyjścia do dalszych eksploracji. Niedaleko przebiega szlak geologiczny pokazujący historię wydobycia wapienia w regionie. Dla osób zainteresowanych przemysłową historią Małopolski warto połączyć wizytę z wycieczką do centrum Chrzanowa, gdzie można zobaczyć zabytkową lokomotywę „Ryś” i poznać historię słynnego „Fabloku”.